גראמאטישע טערמינען

גראמאטיק איז נישט קיין רשימה פון פארבאטן. עס איז פשוט די באשרייבונג פון וויאזוי מ'רעדט שוין ממילא: וועלכע פארם נעמט א ווארט אן ווען זי שטייט דא, און וועלכע פארם ווען זי שטייט דארט.

א ווארט האט נישט איין פארם נאר א משפחה פון פארמען: „טיש“, „טישן“, „טישל“. די גראמאטיק זאגט וועלכע פון זיי געהערט אין וועלכן ארט. אין ווערטערבוך שטייט אלעמאל די גרונט־פארם אויבן, און די איבעריגע פארמען שטייען אין די טאבעלעס אונטן.

דער דאזיגער הענדבוק גייט אין א רייע: קודם די יסודות, נאכדעם די סארטן ווערטער, און ערשט דערנאך די פיינערע פארמען. איר קענט לייענען פון אנהייב ביזן סוף, אדער איר קענט אנקומען אהער פון א ווארט־בלאט און נאר נאכקוקן איין טערמין.

א זאץ איז א גרופע ווערטער וואס שטעלט צו א גאנצן געדאנק. „דער גרויסער טיש“ איז נאך נישט קיין זאץ — עס איז נאר א שטיק. „דער גרויסער טיש שטייט אין שטוב“ איז יא א זאץ, ווייל עס איז דא א ווערב („שטייט“) וואס זאגט וואס טוט זיך.

יעדער נארמאלער זאץ האט צוויי הויפט־טיילן: ווער אדער וואס עס רעדט זיך פון (דער סוביעקט), און וואס ווערט געזאגט דערויף (דער פרעדיקאט).

זעץ קענען זיין קורצע אדער לאנגע, און מען קען צוויי זעץ צוזאמענבינדן מיט א קליין ווארט ווי „און“ אדער „ווייל“.

דער סוביעקט איז די ווארט וואס ענטפערט אויף די פראגע „ווער?“ אדער „וואס?“ פארן ווערב. אין „דער בחור לערנט“ — ווער לערנט? דער בחור. איז ער דער סוביעקט.

דער סוביעקט שטייט אלעמאל אין נאמינאטיוו, דאס הייסט אין די סאמע גרונט־פארם: דער, די, דאס. דאס איז דער גרינגסטער וועג צו געדענקען פארוואס א ווארט זעט אויס אזוי אין איין ארט און אנדערש אין א צווייטן ארט.

דער ווערב פאסט זיך צו צום סוביעקט: „איך גיי“, אבער „ער גייט“. אויב איר ווייסט ווער דער סוביעקט איז, ווייסט איר וועלכע פארם דער ווערב דארף אננעמען.

אויב דער סוביעקט איז „ווער“, איז דער פרעדיקאט „וואס טוט ער“. אין הארץ פונעם פרעדיקאט שטייט אלעמאל דער ווערב, און דערצו קומט אלעס וואס הענגט זיך אן אים.

אין „דער בחור לערנט א בלאט גמרא אין בית המדרש“ איז דער סוביעקט „דער בחור“, און דער גאנצער איבעריגער טייל — „לערנט א בלאט גמרא אין בית המדרש“ — איז דער פרעדיקאט.

א פרעדיקאט מוז נישט זיין קיין טוּונג. ער קען אויך זיין א באשרייבונג מיט „איז“: „דער בחור איז מיד“.

אסאך ווערבן דארפן נישט נאר איינעם וואס טוט, נאר אויך עפעס וואס ווערט געטון. „איך שרייב“ — וואס שרייבט איר? „איך שרייב א בריוו“. „א בריוו“ איז דער אביעקט.

עס זענען פאראן צוויי סארטן:

• דער דירעקטער אביעקט — די זאך וואס ווערט גלייך געטראפן פון די טוּונג. ער שטייט אין אקוזאטיוו. פראגע: „וועמען?“ אדער „וואס?“
• דער אומדירעקטער אביעקט — פאר וועמען עס ווערט געטון. ער שטייט אין דאטיוו. פראגע: „צו וועמען?“ אדער „פאר וועמען?“

אין „איך גיב דעם רבין א מתנה“ זענען ביידע דא: „א מתנה“ ווערט געגעבן (דירעקט), און „דעם רבין“ באקומט (אומדירעקט).

יעדע ווארט אין דער שפראך טוט א געוויסע ארבעט, און לויט דעם ווערט זי איינגעטיילט אין א סארט. די סארטן הייסן מיטן כלל־נאמען „חלקי הדיבור“ — די טיילן פון די רעדע.

דער סארט איז די וויכטיגסטע אינפארמאציע וועגן א ווארט, ווייל ער באשטימט וועלכע פארמען די ווארט קען אננעמען. א סובסטאנטיוו האט א מין און א מערצאל; א ווערב האט צייטן; אן אדיעקטיוו האט מדרגות פון פארגלייך.

א ווארט קען אפילו געהערן צו מער ווי איין סארט. דעריבער קען איין ווארט אין ווערטערבוך האבן צוויי באזונדערע ערכים — איינער אלס ווערב און איינער אלס סובסטאנטיוו.

ווען איר זוכט א ווארט אין ווערטערבוך, וועט איר עס נישט טרעפן אין יעדער פארם. איר וועט טרעפן „גיין“, נישט „געגאנגען“; „טיש“, נישט „טישן“. די פארם וואס ווערט אויסגעקליבן פארן ווערטערבוך הייסט די גרונט־פארם.

פאר יעדן סארט ווארט איז די גרונט־פארם אן אנדערע:

• ביי א ווערב — דער אינפיניטיוו: „ברענגען“, „גיין“.
• ביי א סובסטאנטיוו — דער יחיד אין נאמינאטיוו: „טיש“, „שטוב“.
• ביי אן אדיעקטיוו — די פשוטע פארם אן קיין ענדונג: „גרויס“, „שיין“.

אויב איר טרעפט נישט קיין ווארט, פרובירט צוריקצוגיין צו זיין גרונט־פארם. די טאבעלעס אויפן ווארט־בלאט ווייזן דערנאך אלע איבעריגע פארמען.

בייגונג מיינט אז די ווארט בלייבט די זעלבע ווארט, נאר זי צי אן אן אנדער העמד. „טיש“ און „טישן“ זענען איין ווארט אין צוויי פארמען; „איך גיי“ און „ער גייט“ איז איין ווערב אין צוויי פארמען.

דאס איז נישט דאס זעלבע ווי בויען א נייע ווארט. „טישל“ איז שוין א נייע ווארט (א פארקלענערונג), נישט בלויז א געבויגענע פארם. דער חילוק איז: א געבויגענע פארם קומט נישט אן אין ווערטערבוך אלס אייגענער ערך, א נייע ווארט יא.

ביים סובסטאנטיוו הייסט די בייגונג דעקלינאציע; ביים ווערב הייסט זי קאניוגאציע. ביידע ווערן געוויזן אין די טאבעלעס אויפן ווארט־בלאט.

אן ענדונג איז די פאר אותיות אין סוף ווארט וואס בייטן זיך: „גייסט“, „גייט“, „גייען“ — דער שטאם איז „גיי“, און דאס איבעריגע איז די ענדונג.

ענדונגען טראגן די גראמאטישע אינפארמאציע: ווער עס טוט די זאך (ביים ווערב), אדער וועלכן מין און וועלכן פאל (ביים אדיעקטיוו). דעריבער איז אפט די ענדונג די איינציגע זאך וואס לאזט אייך וויסן וואס דא טוט זיך.

זייט אכטונג נישט צו מישן אן ענדונג מיט א סופיקס. אן ענדונג בייגט די ווארט און מאכט נישט קיין נייע ווארט; א סופיקס מאכט יא א נייע ווארט (למשל „־ער“ אין „שרייבער“).

א סובסטאנטיוו (מ'רופט עס אויך אן „נאמען־ווארט“) איז די ווארט וואס גיט א נאמען צו עפעס. עס קען זיין עפעס וואס מען קען אנרירן (טיש, ברויט), אדער עפעס וואס מען קען נאר טראכטן (שמחה, כבוד, יאר).

דער סימן פון א סובסטאנטיוו אין אידיש: מען קען אים שטעלן נאך „דער“, „די“ אדער „דאס“. אויב עס פאסט — „דער טיש“, „די שטוב“, „דאס קינד“ — איז עס א סובסטאנטיוו.

יעדער סובסטאנטיוו האט דריי זאכן וואס דער ווערטערבוך ווייזט: א מין (זכר, נקבה אדער נייטראל), א מערצאל־פארם (רבים), און אפט אויך איין אדער צוויי פארקלענערונגען (דימינוטיוו).

דער ווערב (מ'רופט עס אויך אן „טוּונג־ווארט“) איז דאס הארץ פונעם זאץ. אן א ווערב איז נישטא קיין זאץ.

א ווערב זאגט נישט נאר וואס טוט זיך, נאר אויך ווען עס טוט זיך — יעצט (הוה), פריער (עבר), אדער שפעטער (עתיד) — און ווער עס טוט עס. אלע די אינפארמאציע זיצט אין די פארם פונעם ווערב אליין.

אין ווערטערבוך שטייט דער ווערב אין זיין גרונט־פארם, דעם אינפיניטיוו: „ברענגען“, „גיין“, „לערנען“. אונטן אין די טאבעלע שטייען אלע איבעריגע פארמען.

אן אדיעקטיוו (מ'רופט עס אויך אן „באשרייבונג־ווארט“) זאגט וויאזוי עפעס איז: א גרויסער טיש, א שיינע שטוב, אן אלט הויז.

דער אדיעקטיוו פאסט זיך צו צום סובסטאנטיוו וואס ער באשרייבט. ווען ער שטייט פאר דעם סובסטאנטיוו, נעמט ער אן אן ענדונג לויט דעם מין און דעם פאל: „א גרויסער טיש“ אבער „א גרויסע שטוב“.

ווען דער אדיעקטיוו שטייט נאכן ווערב „איז“, נעמט ער נישט אן קיין ענדונג: „דער טיש איז גרויס“. די צוויי שטעלעס הייסן אטריבוטיוו און פרעדיקאטיוו.

אן אדווערב באשרייבט נישט קיין זאך נאר א טוּונג: „ער גייט שנעל“, „זי קומט מארגן“, „מיר וואוינען דארט“.

עס זענען פאראן פארשידענע סארטן אדווערבן: פון אופן (שנעל, שיין, גרינג), פון צייט (היינט, שפעטער, אלעמאל), פון ארט (דא, דארט, אויבן), און פון מאס (זייער, גאנץ, כמעט).

אין אידיש זעט אן אדווערב פון אופן אויס פונקט ווי דער אדיעקטיוו אן קיין ענדונג. „שיין“ קען זיין ביידע: „א שיינע שטוב“ (אדיעקטיוו) און „ער זינגט שיין“ (אדווערב).

אנשטאט איבערחזרן דאס זעלבע ווארט נאך און נאך, נעמט מען א פראנאם. אנשטאט „דער בחור האט געזאגט אז דער בחור גייט“ — „דער בחור האט געזאגט אז ער גייט“.

פראנאמען בייגן זיך פונקט ווי סובסטאנטיוון לויט די פאלן: „איך“ (נאמינאטיוו), „מיך“ (אקוזאטיוו), „מיר“ (דאטיוו). דאס איז איינער פון די ערטער וואו די פאלן זענען אינגאנצן קלאר צו זען.

עס זענען אויך פאראן פאזעסיווע פראנאמען („מיין“, „דיין“, „זיין“) און רעפלעקסיווע („זיך“).

דער ארטיקל שטייט פארן סובסטאנטיוו און זאגט צוויי זאכן: וועלכן מין די ווארט האט, און צי מען רעדט פון א באשטימטער זאך אדער נאר פון סתם איינער.

עס זענען פאראן צוויי סארטן: דער באשטימטער ארטיקל — דער, די, דאס (באשטימט) — און דער אומבאשטימטער ארטיקל — א, אן (אומבאשטימט).

דער ארטיקל בייט זיך אויך לויטן פאל, און דאס איז דער בעסטער סימן צו דערקענען אין וועלכן פאל א ווארט שטייט: „דער טיש“ ווערט „דעם טיש“, און „די שטוב“ ווערט „דער שטוב“.

א פרעפאזיציע שטייט פאר א סובסטאנטיוו און זאגט וואו, ווען, אדער וויאזוי: „אויפן טיש“, „אין שטוב“, „מיט די קינדער“, „פארן דאווענען“.

דער עיקר־כלל אין אידיש: כמעט יעדע פרעפאזיציע ציט נאך זיך דעם דאטיוו. דעריבער הייסט עס „אויף דעם טיש“ (נישט „דער טיש“), „מיט דער מאמע“.

אפט ווערט די פרעפאזיציע צוזאמענגעצויגן מיטן ארטיקל: אויף דעם → אויפן, אין דעם → אין, פאר דעם → פארן, צו דעם → צום.

א קאניונקציע (בינד־ווארט) האלט צוזאם. עס קען בינדן צוויי איינצלנע ווערטער — „ברויט און פוטער“ — אדער צוויי גאנצע זעץ — „איך בין געקומען, אבער ער איז נישט געווען דא“.

עס זענען פאראן צוויי הויפט־סארטן, און דער חילוק צווישן זיי ווירקט אויף די ווארט־ארדענונג: א קאארדינאטיוו בינד־ווארט בינדט צוויי גלייכע טיילן, און א סובארדינאטיוו בינד־ווארט מאכט פון איין טייל אן אונטערגעארדנטן טייל.

א דריטער סארט — קארעלאטיוו — קומט אלעמאל אין א פאר: „סיי… סיי…“, „אדער… אדער…“.

אן אינטעריעקציע שטייט אליין און איז נישט איינגעבונדן אין די גראמאטיק פונעם זאץ. זי טראגט א געפיל אדער א רעאקציע: איבערראשונג, פרייד, אנטוישונג, אדער אן אויפפאדערונג.

אין אידיש איז דאס א ריכטיג רייכער חלק. „אוי“, „נו“, „ניין“, „הא?“, „פע“ — יעדע איינע האט אן אייגענעם טעם, און אמאל בייט זיך די באדייט לויטן טאן און לויט די סיטואציע.

אין ווערטערבוך שטייט ביי אזא ווארט אפט אן ערקלערונג פון די סיטואציע וואו מען נוצט זי, ווייל אן דעם קען מען זי נישט טייטשן.

נישט יעדער ערך אין ווערטערבוך איז איין איינציגע ווארט. אמאל איז דער ערך א גאנצער אויסדרוק — א פאר ווערטער וואס גייען אלעמאל צוזאם און האבן א באדייט וואס מען קען נישט אויסרעכענען פון די איינצלנע ווערטער.

„זיין א מענטש“, „גיין אין דרך“, „נעמען צו הארצן“ — יעדער איינער איז אן אויסדרוק. אין ווערטערבוך שטייען זיי ווי אן אייגענער סארט, ווייל זיי בייגן זיך נישט ווי א נארמאלע ווארט.

אויב דער אויסדרוק האט א בילדליכן באדייט וואס האט נישט צו טון מיט די ווערטער אליין, איז ער אן אידיאם.

יעדער סובסטאנטיוו אין אידיש געהערט צו איינעם פון דריי מינים. דער מין ווייזט זיך אין דעם ארטיקל: „דער טיש“ (זכר), „די שטוב“ (נקבה), „דאס קינד“ (נייטראל).

דער מין האט מערסטנטייל נישט צו טון מיט מאן אדער פרוי אין דער וועלט. „דער טיש“ איז נישט קיין מאנספערזאן; דאס איז פשוט די גראמאטישע קאטעגאריע פון די ווארט. פארקערט: „דאס מיידל“ איז גראמאטיש נייטראל.

מען קען דעם מין מערסטנס נישט אויסרעכענען פון די ווארט — מען דארף אים וויסן. דעריבער שטייט ער אויף יעדן סובסטאנטיוו־ערך אויבן אין דער טאבעלע. דער מין ווירקט אויף דעם ארטיקל, אויף די ענדונג פונעם אדיעקטיוו, און אויף די פאל־פארמען.

א ווארט פון זכר־מין נעמט אין נאמינאטיוו דעם ארטיקל „דער“. אין אקוזאטיוו און דאטיוו ווערט דער ארטיקל „דעם“.

דער זכר איז דער איינציגער מין וואס בייט זיך קלאר אין אקוזאטיוו. „דער טיש שטייט“ אבער „איך זע דעם טיש“. ביי די אנדערע צוויי מינים בלייבט דער ארטיקל אין אקוזאטיוו ווי אין נאמינאטיוו.

אן אדיעקטיוו פאר א זכר־ווארט נעמט די ענדונג „־ער“: „א גרויסער טיש“.

א ווארט פון נקבה־מין נעמט „די“ אין נאמינאטיוו און אויך אין אקוזאטיוו — דארט בייט זיך גארנישט. אבער אין דאטיוו ווערט „די“ פארוואנדלט אין „דער“, און דאס פארווירט אסאך אנהייבער.

„די שטוב איז גרויס“ (נאמינאטיוו), „איך זע די שטוב“ (אקוזאטיוו), אבער „אין דער שטוב“ (דאטיוו). דאס „דער“ דא איז נישט קיין זכר — עס איז די דאטיוו־פארם פון „די“.

אן אדיעקטיוו פאר א נקבה־ווארט נעמט די ענדונג „־ע“: „א גרויסע שטוב“.

א נייטראל ווארט נעמט „דאס“ אין נאמינאטיוו און אין אקוזאטיוו, און „דעם“ אין דאטיוו.

כמעט אלע פארקלענערונגען זענען נייטראל, אפילו אויב די גרונט־ווארט איז זכר אדער נקבה: „דער טיש“ אבער „דאס טישל“; „די שטוב“ אבער „דאס שטיבל“. דאס איז איינער פון די ווייניגע קלארע כללים אין דעם ענין פון מין.

אן אדיעקטיוו פאר א נייטראל ווארט נעמט מערסטנס גארנישט ווען עס שטייט נאך „א“: „א גרויס הויז“.

„דער טיש“ מיינט א געוויסן טיש — דער איינער וואס מיר ביידע ווייסן פון וועלכן איך רעד. דאס איז דער באשטימטער ארטיקל.

מען נוצט אים ווען די זאך איז שוין דערמאנט געווארן, ווען זי איז די איינציגע פון איר סארט, אדער ווען זי איז קלאר פון די סיטואציע: „מאך צו די טיר“ — מען ווייסט וועלכע טיר.

דער באשטימטער ארטיקל בייט זיך לויט מין און לויט פאל, און דאס איז דער בעסטער סימן צו זען אין וועלכן פאל א ווארט שטייט.

„א טיש“ מיינט סתם א טיש, נישט קיין געוויסער. דאס איז דער אומבאשטימטער ארטיקל.

מען נוצט אים ווען מען דערמאנט א זאך דעם ערשטן מאל, אדער ווען עס איז נישט וויכטיג וועלכע פונקטליך: „איך זוך א שטול“.

דער אומבאשטימטער ארטיקל בייט זיך נישט לויט מין און נישט לויט פאל. די איינציגע בייטעניש: פאר א ווארט וואס הייבט זיך אן מיט א וואקאל־קלאנג קומט „אן“: „אן עפל“, „אן איד“. אין מערצאל קומט ער בכלל נישט — „א טיש“ אבער סתם „טישן“.

יחיד מיינט איינער: „א טיש“, „דער בחור“, „דאס קינד“. דאס איז די פארם וואס שטייט אין ווערטערבוך אלס גרונט־פארם פון א סובסטאנטיוו.

דער ווערב פאסט זיך צו: אויב דער סוביעקט איז יחיד, נעמט דער ווערב די יחיד־פארם — „דער בחור לערנט“, נישט „לערנען“.

טייל ווערטער האבן בכלל נישט קיין נארמאלע מערצאל, ווייל מען קען זיי נישט ציילן: „מילך“, „געלט“, „כבוד“.

די מערצאל אין אידיש ווערט געמאכט אויף עטליכע אופנים, און דעריבער שטייט זי אויסגעשריבן אויף יעדן ערך:

• מיט „־ן“ אדער „־ען“: טיש → טישן, פרוי → פרויען.
• מיט „־ער“ און אן אינערליכן בייט: הויז → הייזער, בוך → ביכער.
• מיט „־ס“: מאמע → מאמעס, בעיבי → בעיביס.
• מיט „־ים“ ביי לשון־קודש־ווערטער: ספר → ספרים, תלמיד → תלמידים.
• אן קיין בייט בכלל: פיש → פיש.

ביי אלע מערצאל־פארמען איז דער ארטיקל „די“, נישט קיין חילוק וואס דער מין איז אין יחיד: דער טיש → די טישן, דאס בוך → די ביכער.

אידיש האט צוויי מדרגות פון פארקלענערונג, און ביידע שטייען אויפן ווארט־בלאט:

• די ערשטע מדרגה מיט „־ל“: טיש → טישל, הויז → הייזל, שטוב → שטיבל.
• די צווייטע מדרגה מיט „־עלע“: טישל → טישעלע, הייזל → הייזעלע.

די צווייטע מדרגה איז נישט נאר קלענער נאר אויך ווארעמער — מען נוצט זי אסאך מיט קינדער און מיט ליבשאפט: „מיין קינדעלע“.

צוויי זאכן צו געדענקען: א דימינוטיוו איז אלעמאל נייטראל („דאס טישל“, אפילו „דער טיש“), און אין דער מערצאל נעמט ער „־עך“: טישל → טישלעך, קינדעלע → קינדערלעך.

„פאל“ איז דער נאמען פאר די בייטענישן וואס קומען פאר לויט וואס די ווארט טוט אין זאץ. די זעלבע ווארט „טיש“ קען זיין „דער טיש“, „דעם טיש“ אדער „אויפן טיש“ — נישט ווייל די ווארט אליין בייט זיך, נאר ווייל איר שטעלע בייט זיך.

אין אידיש זענען פאראן דריי פאלן:

• נאמינאטיוו — דער וואס טוט.
• אקוזאטיוו — דער וואס באקומט די טוּונג.
• דאטיוו — נאך א פרעפאזיציע, אדער פאר וועמען עס ווערט געטון.

א וויכטיגער פאקט וואס מאכט אלעס גרינגער: דער סובסטאנטיוו אליין בייט זיך כמעט קיינמאל נישט. וואס עס בייט זיך איז דער ארטיקל און דער אדיעקטיוו. דעריבער דארפט איר נאר קוקן אויף די קליינע ווערטער פאראויס.

דעקלינאציע איז דער נאמען פארן פראצעס פון בייגן א סובסטאנטיוו אדער א פראנאם לויט די פאלן און לויט די צאל. אויף יעדן סובסטאנטיוו־ערך אין ווערטערבוך שטייט א דעקלינאציע־טאבעלע מיט די דריי פאלן, מיט דער מערצאל, און מיט די פארקלענערונגען.

ביים ווערב הייסט די פאראלעלע זאך קאניוגאציע. די צוויי ווערטער מישן זיך אפט: דעקלינאציע איז ביי זאכן־ווערטער, קאניוגאציע ביי טוּונג־ווערטער.

ווען איר קוקט אין די טאבעלע, לייענט זי אזוי: יעדע רייע איז איין שטעלע אין זאץ, און דארט שטייט די פארם וואס איר דארפט נוצן ווען די ווארט קומט אן אין דער שטעלע.

דער נאמינאטיוו איז די גרונט־פארם. אזוי שטייט די ווארט אין ווערטערבוך, און אזוי שטייט זי אין זאץ ווען זי איז דער סוביעקט — דער וואס טוט.

די ארטיקלען אין נאמינאטיוו זענען: דער (זכר), די (נקבה), דאס (נייטראל), די (מערצאל).

דער נאמינאטיוו קומט אויך נאכן ווערב „זיין“: „ער איז א גוטער בחור“ — ביידע טיילן זענען אין נאמינאטיוו, ווייל „זיין“ פארבינדט און טוט נישט.

דער אקוזאטיוו איז דער פאל פונעם דירעקטן אביעקט — די זאך וואס ווערט געטראפן פון די טוּונג. די פראגע איז: „וועמען?“ אדער „וואס?“ נאכן ווערב.

דא איז די גוטע בשורה: אין אקוזאטיוו בייט זיך בלויז דער זכר. „דער טיש“ ווערט „דעם טיש“, אבער „די שטוב“ בלייבט „די שטוב“, און „דאס קינד“ בלייבט „דאס קינד“.

ביי פראנאמען יא, דארט בייט זיך אלעס: איך → מיך, דו → דיך, ער → אים, זי → איר, מיר → אונז, זיי → זיי.

דער דאטיוו קומט אן אין צוויי לאגעס:

• נאך כמעט יעדער פרעפאזיציע: „אויפן טיש“, „אין דער שטוב“, „מיטן טאטן“.
• ביים אומדירעקטן אביעקט — פאר וועמען די טוּונג ווערט געטון: „איך גיב דעם קינד א עפל“.

די דאטיוו־ארטיקלען: דעם (זכר), דער (נקבה!), דעם (נייטראל), די (מערצאל). דאס „דער“ ביי א נקבה־ווארט איז די סיבה פארוואס אנהייבער מיינען אז „די שטוב“ איז פלוצלינג געווארן זכר — אבער ניין, דאס איז נאר דער דאטיוו.

ביי א טייל ווערטער וואס באצייכענען מענטשן קומט אן א „־ן“: „דער טאטע“ → „מיטן טאטן“, „דער רבי“ → „צום רבין“.

פאזעסיוו מיינט „געהערט צו“. אין אידיש ווערט עס אויסגעדרוקט אויף צוויי אופנים:

• מיט א פאזעסיוון פראנאם: מיין, דיין, זיין, איר, אונזער, אייער, ענקער, זייער — „מיין ספר“.
• מיט אן „־ס“ אויפן נאמען אדער אויפן סובסטאנטיוו: „דעם טאטנס הוט“, „מלכה'ס שטוב“.

ביי א נאמען שרייבט מען עס אפט מיט אן אפאסטראף: „חיים'ס“.

א פאזעסיווער פראנאם שטייט אויפן ארט פונעם ארטיקל — מען זאגט נישט „דער מיין ספר“, נאר פשוט „מיין ספר“.

דער אינפיניטיוו איז די „נאקעטע“ פארם פונעם ווערב — אן קיין ווער און אן קיין ווען. אין אידיש ענדיגט ער זיך כמעט אלעמאל אויף „־ן“ אדער „־ען“: גיין, ברענגען, לערנען, שרייבן.

דאס איז די פארם וואס שטייט אויבן אויף יעדן ווערב־ערך, און פון איר ווערן געמאכט אלע איבעריגע פארמען.

דער אינפיניטיוו קומט אויך אין א זאץ אליין — נאך א מאדאלן ווערב, אדער נאך „צו“: „ער קען לערנען“, „עס איז שווער צו פארשטיין“. אין די פאלן שטייט ער אלעמאל אין סוף זאץ.

נעמט אראפ די „־ן“ אדער „־ען“ פונעם אינפיניטיוו, און איר האט דעם שטאם: גיין → גיי, ברענגען → ברענג, לערנען → לערנ.

דער שטאם איז דער בסיס. אויף אים ווערן געלייגט די ענדונגען פון די פערזאנען: גיי + סט = גייסט; ברענג + ט = ברענגט.

ביי א שוואך ווערב בלייבט דער שטאם דער זעלבער אין אלע צייטן. ביי א שטארק ווערב בייט זיך דער וואקאל אין מיטן: געבן → געגעבן, נעמען → גענומען, שרייבן → געשריבן. דאס איז דער גאנצער חילוק צווישן די צוויי סארטן.

קאניוגאציע איז דאס בייגן פון א ווערב. עס איז די פאראלעל צו דעקלינאציע ביי סובסטאנטיוון, נאר דא בייט זיך דער ווערב לויט צוויי זאכן: ווער עס טוט (די פערזאן) און ווען (די צייט).

אויף יעדן ווערב־ערך אין ווערטערבוך שטייט די פולע קאניוגאציע פונעם הוה — אלע אכט פערזאנען, אריינגערעכנט די היימישע פארמען עטס און ענק — און דערנאך די איבעריגע פארמען: עבר, עתיד, פארטיציפ און אימפעראטיוו.

דער עיקר וואס מען דארף זיך אויסלערנען זענען די ענדונגען, ווייל זיי זענען כמעט ביי אלע ווערבן די זעלבע.

דער ווערב בייט זיך לויט ווער עס טוט. די רשימה פון די „ווער“ הייסט די פערזאנען, און זיי ווערן איינגעטיילט אין דריי:

• ערשטע פערזאן — דער וואס רעדט: איך, מיר.
• צווייטע פערזאן — צו וועמען מען רעדט: דו, איר (און אין היימישן אידיש: עטס, ענק).
• דריטע פערזאן — פון וועמען מען רעדט: ער, זי, עס, זיי.

יעדע פערזאן האט אן אנדער ענדונג אויפן ווערב, און דעריבער קען מען אמאל אפילו אוועקלאזן דעם פראנאם און מען פארשטייט נאך אלץ ווער עס טוט.

א באזונדערע זאך אין אידיש: „איר“ ווערט אויך גענוצט אלס דרך־ארץ־פארם צו איין מענטש, פונקט ווי מען זאגט „איר“ צו א רבין אדער צו אן עלטערן מענטש.

אין אונגארישן און גאליציאנער אידיש — דאס וואס מען רעדט אין די היימישע קרייזן — זענען דא צוויי פארמען וואס פעלן אין ליטווישן אידיש: „עטס“ און „ענק“.

„עטס“ איז דער סוביעקט־פארם: „עטס גייטס שוין?“ דער ווערב נעמט דערביי אן אן אייגענע ענדונג „־טס“.

„ענק“ איז דער אביעקט־ און דאטיוו־פארם: „איך האב ענק גערופן“, „פאר ענק“. און „ענקער“ איז די פאזעסיוו־פארם: „ענקער שטוב“.

דער אונטערשייד קעגן „איר/אייך“: „עטס/ענק“ רעדט אלעמאל צו מער ווי איינעם, בשעת „איר“ קען אויך זיין דרך־ארץ צו איין מענטש. דעריבער שטייען אין די ווערב־טאבעלעס אין דעם ווערטערבוך ביידע פארמען באזונדער.

דער הוה איז די איינציגע צייט אין אידיש וואס ווערט געמאכט מיט איין ווארט — דער שטאם מיט אן ענדונג. אלע אנדערע צייטן דארפן א הילף־ווערב.

די ענדונגען: איך —, דו ־סט, ער/זי/עס ־ט, מיר ־ען, איר ־ט, עטס ־טס, ענק ־טס, זיי ־ען.

דער הוה ווערט נישט נאר גענוצט פאר וואס טוט זיך יעצט. מען נוצט אים אויך פאר וואס טוט זיך תמיד („איך דאווען אלע טאג“), און אפילו פאר עפעס וואס וועט זיין, אויב עס איז קלאר פון קאנטעקסט („מארגן פאר איך קיין ניו יארק“).

דער עבר אין אידיש ווערט אלעמאל געמאכט מיט צוויי ווערטער: א הילף־ווערב אין הוה, און דערנאך די עבר־פארם פונעם ווערב (די וואס הייבט זיך אן מיט „גע־“).

דער הילף־ווערב איז מערסטנס „האבן“: „איך האב געלערנט“, „ער האט געשריבן“.

אבער ווערבן פון באוועגונג און פון בייטעניש נעמען „זיין“: „איך בין געגאנגען“, „זי איז געקומען“, „עס איז געווארן קאלט“. וועלכן הילף־ווערב יעדער ווערב נעמט שטייט אויסגעשריבן אין דער טאבעלע אויפן ווארט־בלאט.

אין אידיש איז דא נאר איין עבר. וואס אויף ענגליש איז „I went“, „I have gone“ און „I was going“ — אלעס איז אין אידיש „איך בין געגאנגען“.

דער עתיד ווערט געמאכט מיטן הילף־ווערב „וועלן“ און דעם אינפיניטיוו: „איך וועל גיין“, „מיר וועלן לערנען“.

„וועלן“ בייגט זיך לויט די פערזאן: איך וועל, דו וועסט, ער וועט, מיר וועלן, איר וועט, עטס וועטס, זיי וועלן. דער אינפיניטיוו בלייבט אלעמאל אומגעביטן, און ער שטייט אין סוף.

זייט אכטונג: „וועלן“ קען אויך מיינען „ווילן“ — „איך וויל“. דער חילוק ליגט אין די פארם: „איך וועל גיין“ (עתיד) קעגן „איך וויל גיין“ (א ווילן).

דער פארטיציפ מיט „־נדיג“ זאגט אז עפעס טוט זיך אין דער זעלבער צייט ווי די הויפט־טוּונג: „גייענדיג אין גאס האט ער אים געטראפן“ — בשעת ער איז געגאנגען.

ער ווערט געמאכט פונעם אינפיניטיוו: גיין → גייענדיג, ברענגען → ברענגענדיג, לערנען → לערנענדיג.

זייט נישט מישן מיט דער עבר־פארם („געגאנגען“, „געברענגט“), וואס ווערט אויך אמאל אנגערופן א פארטיציפ אין אנדערע ביכער. אין דעם ווערטערבוך מיינט „פארטיציפ“ די „־נדיג“־פארם, און די עבר־פארם שטייט אין דער רייע פון עבר.

דער אימפעראטיוו ווערט גענוצט ווען מען הייסט, בעט אדער ווארנט. אין איינצאל איז עס פשוט דער בלויזער שטאם: „גיי!“, „ברענג!“, „לערן!“

אין מערצאל קומט אן א „־ט“: „גייט!“, „ברענגט!“ — און דאס איז אויך די דרך־ארץ־פארם צו איין מענטש: „קומט אריין, רבי“.

אין היימישן אידיש איז אויך פאראן די „עטס“־פארם: „גייטס!“, „קומטס!“

א הויפליכער וועג צו זאגן דאס זעלבע איז מיט „זאל“ אדער מיט א פראגע: „זאלסט מיר טון א טובה“, „קענסטו מיר געבן?“

א שוואכער ווערב איז דער גרינגער סארט: דער שטאם בלייבט די גאנצע צייט דער זעלבער, און די פארמען ווערן געמאכט נאר מיט ענדונגען.

די עבר־פארם: „גע־“ פאראויס און „־ט“ פונהינטן — לערנען → געלערנט, מאכן → געמאכט, ארבעטן → געארבעט.

דער רוב ווערבן אין אידיש זענען שוואך, און כמעט אלע נייע ווערטער וואס קומען אריין אין דער שפראך ווערן אויך שוואך. אויב איר ווייסט נישט וויאזוי צו בייגן א ווערב, איז די שוואכע פארם די בעסטע השערה.

א שטארקער ווערב מאכט נישט די פארמען מיט ענדונגען אליין — ער בייט די ווארט אינעווייניג: שרייבן → געשריבן, נעמען → גענומען, געבן → געגעבן, גיין → געגאנגען.

די עבר־פארם ענדיגט זיך ביי זיי מערסטנס אויף „־ן“ אנשטאט „־ט“.

די שטארקע ווערבן זענען נישט קיין סאך, אבער זיי זענען פונקט די סאמע געוויינליכסטע ווערטער — גיין, קומען, זען, געבן, נעמען, עסן, טרינקען. די דארף מען זיך אויסלערנען איינציגווייז. אויף יעדן ווערב־ערך אין דעם ווערטערבוך שטייט אויסגעשריבן צי ער איז שטארק אדער שוואך, און די פולע פארמען שטייען אונטן.

א הילף־ווערב טראגט אליין נישט קיין באדייט אין דעם ארט — ער איז דארט נאר צו בויען די צייט:

• „האבן“ און „זיין“ בויען דעם עבר: „איך האב געלערנט“, „איך בין געגאנגען“.
• „וועלן“ בויט דעם עתיד: „איך וועל לערנען“.

דער הילף־ווערב איז דער וואס בייגט זיך לויט די פערזאן; דער הויפט־ווערב בלייבט אין זיין פארם.

די גרויסע פראגע ביים עבר איז: „האבן“ אדער „זיין“? דער כלל: ווערבן פון באוועגונג (גיין, קומען, פארן, לויפן) און פון בייטעניש (ווערן, אנטשלאפן ווערן) נעמען „זיין“; אלע איבעריגע נעמען „האבן“.

אסאך ווערבן אין אידיש זענען געבויט פון א קליין ווארט פלוס א ווערב: „אן + הייבן“ = אנהייבן, „אויס + זען“ = אויסזען, „מיט + נעמען“ = מיטנעמען.

אין א פשוטן זאץ טרענט זיך דער פרעפיקס אפ און שטעלט זיך אין סוף: „ער הייבט אן צו לערנען“, „עס זעט אויס גוט“, „איך נעם עס מיט“.

אבער אין די פארמען וואו דער ווערב בלייבט גאנץ — דער אינפיניטיוו און די עבר־פארם — בלייבט דער פרעפיקס צוגעקלעפט, און דאס „גע־“ פונעם עבר קומט אריין אין מיטן: אנהייבן → אנגעהויבן, מיטנעמען → מיטגענומען.

דער ווערטערבוך ווייזט אויף אזעלכע ווערטער די צעטיילונג אין פרעפיקס און גרונט־ווארט.

א רעפלעקסיווער ווערב האט ביי זיך דאס ווארט „זיך“, וואס ווייזט אז דער סוביעקט טוט די זאך אויף זיך אליין: „ער וואשט זיך“, „זי לערנט זיך“, „מיר זעצן זיך“.

„זיך“ בייט זיך נישט — עס בלייבט „זיך“ ביי אלע פערזאנען: איך וואש זיך, דו וואשסט זיך, מיר וואשן זיך.

אמאל איז דאס „זיך“ נישט קיין אמת'ער רעפלעקס נאר פשוט א טייל פון דער ווארט: „פרייען זיך“, „באטראכטן זיך“. אזעלכע ווערבן שטייען אין ווערטערבוך מיטן „זיך“ צוזאמען, ווייל אן דעם עקזיסטירן זיי נישט.

מאדאלע ווערבן שטייען כמעט קיינמאל אליין — זיי קומען מיט אן אנדער ווערב אין אינפיניטיוו: „איך קען לערנען“, „ער מוז גיין“, „מען טאר נישט“.

די הויפט־מאדאלן: קענען (פעאיגקייט אדער רשות), מוזן (א מוז), דארפן (א נויט), וועלן (א ווילן), זאלן (עס איז כדאי אדער מען הייסט), טארן (מען מעג — כמעט אלעמאל מיט „נישט“), מעגן (רשות), פלעגן (א געוואוינהייט אין עבר).

א באזונדערע זאך: נאך א מאדאלן ווערב קומט דער אינפיניטיוו אן „צו“. מען זאגט „ער קען לערנען“, נישט „ער קען צו לערנען“.

א טראנזיטיווער ווערב פארלאנגט עפעס אויף וועמען די טוּונג פאלט. „איך ברענג“ בלייבט הענגען — מען דארף וויסן וואס. דעריבער איז „ברענגען“ טראנזיטיוו.

דער אביעקט ביי אזא ווערב שטייט אין אקוזאטיוו: „איך ברענג דעם ספר“.

טייל ווערבן קענען זיין ביידע: „ער לערנט“ (אן אביעקט) און „ער לערנט א בלאט גמרא“ (מיט אן אביעקט).

אן אינטראנזיטיווער ווערב איז גאנץ אן קיין אביעקט. „ער שלאפט“ — מען קען נישט פרעגן „וועמען שלאפט ער?“

אסאך פון די ווערבן זענען פון באוועגונג אדער פון מצב: גיין, קומען, בלייבן, ליגן, שטיין, שלאפן, ווערן. פונקט די ווערבן נעמען מערסטנס „זיין“ אלס הילף־ווערב אין עבר: „ער איז געקומען“, „ער איז געבליבן“.

דער חילוק צווישן טראנזיטיוו און אינטראנזיטיוו איז נישט סתם קיין נאמען — ער זאגט אייך צי דער ווערב קען האבן א פאסיוו, און וועלכן הילף־ווערב ער נעמט.

אין א געוויינליכן (אקטיוון) זאץ שטייט דער טוער פאראויס: „דער בחור לייענט דעם ספר“. אין פאסיוו דרייט מען עס איבער: „דער ספר ווערט געלייענט“ — יעצט איז דער ספר דער סוביעקט, און ווער עס לייענט מוז מען בכלל נישט זאגן.

אין אידיש בויט מען דעם פאסיוו מיט „ווערן“ (א טוּונג וואס גייט פאר) אדער מיט „זיין“ (א מצב וואס איז שוין): „די שטוב ווערט געבויט“ קעגן „די שטוב איז געבויט“.

אין רעדן נוצט מען אבער אסאך מער דאס ווארט „מען“: אנשטאט „דער ספר ווערט געלייענט“ זאגט מען פשוט „מען לייענט דעם ספר“. דאס איז דער אידישער דרך.

ווען מען רעדט נישט פון וואס איז, נאר פון וואס וואלט געקענט זיין, נוצט מען „וואלט“ מיט דער עבר־פארם: „איך וואלט געגאנגען“, „ער וואלט געזאגט“.

ביי א גאנצן תנאי־זאץ קומען ביידע טיילן אין דער פארם: „ווען איך וואלט געוואוסט, וואלט איך געקומען“.

מיט „זאל“ דריקט מען אויס א וואונטש אדער אן אנווייזונג: „ער זאל קומען“, „עס זאל זיין מיט מזל“. דאס איז זייער פארשפרייט אין היימישן אידיש, און עס גייט אפט אן ווערן קיין באפעל־טאן.

אן אדיעקטיוו וואס שטייט פאר דעם סובסטאנטיוו וואס ער באשרייבט הייסט אטריבוטיוו. אין דער שטעלע מוז ער אננעמען אן ענדונג וואס פאסט זיך צום מין און צום פאל פונעם סובסטאנטיוו.

די הויפט־ענדונגען אין נאמינאטיוו:

• זכר: „־ער“ — א גרויסער טיש
• נקבה: „־ע“ — א גרויסע שטוב
• נייטראל נאך „א“: אן קיין ענדונג — א גרויס הויז
• מערצאל: „־ע“ — גרויסע טישן

נאך „דער/די/דאס“ קומט ביי אלע דריי מינים די ענדונג „־ע“: „דער גרויסער טיש“ אבער „דאס גרויסע הויז“.

אין דער שטעלע איז דער אדיעקטיוו א טייל פונעם פרעדיקאט — ער קומט נאך „איז“, „זענען“, „ווערט“, „בלייבט“, און ער בלייבט נאקעט, אן קיין ענדונג, נישט קיין חילוק וואס דער מין איז.

„דער טיש איז גרויס“, „די שטוב איז גרויס“, „די קינדער זענען גרויס“ — איין פארם פאר אלע.

דאס איז די גרינגסטע שטעלע פאר אן אדיעקטיוו, ווייל מען דארף גארנישט וויסן וועגן מין און פאל. אן אנהייבער וואס איז נישט זיכער אין די ענדונגען קען אפט איבערדרייען דעם זאץ אויף די פרעדיקאטיווע פארם.

אין דער דריטער שטעלע באשרייבט די ווארט נישט קיין זאך נאר די טוּונג: וויאזוי ווערט עס געטון.

אין אידיש איז די אדווערביאלע פארם פונקט די נאקעטע פארם פונעם אדיעקטיוו — מען לייגט נישט צו קיין „־ליך“ אדער עפעס אזוינס ווי אויף אנדערע שפראכן: „ער שרייבט שיין“, „זי רעדט שנעל“, „ער לערנט גוט“.

דעריבער קען איין ווארט זיין דריי זאכן: „שיין“ אין „א שיינע שטוב“ (אטריבוטיוו), אין „די שטוב איז שיין“ (פרעדיקאטיוו), און אין „ער זינגט שיין“ (אדווערביאל).

דער קאמפאראטיוו ווערט געמאכט מיט דער ענדונג „־ער“: גרויס → גרעסער, שיין → שענער, אלט → עלטער. אפט בייט זיך דערביי אויך דער וואקאל אין מיטן.

ווען מען פארגלייכט צוויי זאכן, קומט דערנאך „ווי“: „ער איז גרעסער ווי זיין ברודער“.

א פאר ווערטער האבן אומרעגלמעסיגע פארמען וואס מען דארף געדענקען: גוט → בעסער, שלעכט → ערגער, פיל → מער, ווייניג → ווייניגער.

זייט אכטונג: די „־ער“ פונעם קאמפאראטיוו איז נישט די „־ער“ פונעם זכר. „א גרויסער טיש“ איז נאך אלץ פשוט גרויס; „א גרעסערער טיש“ האט ביידע — ערשט די פארגלייך־ענדונג און דערנאך די מין־ענדונג.

דער סופערלאטיוו ווערט געמאכט מיט „־סט“ אדער „־עסט“, און ער קומט כמעט אלעמאל מיטן ארטיקל: „דער גרעסטער“, „די שענסטע“, „דאס בעסטע“.

דער ארטיקל איז דא נישט סתם — אן אים קלינגט די פארם נישט גאנץ: מען זאגט „ער איז דער גרעסטער“, נישט „ער איז גרעסטער“.

אויך דא זענען פאראן אומרעגלמעסיגע: גוט → דער בעסטער, שלעכט → דער ערגסטער, פיל → דאס מערסטע.

א קאארדינאטיווע קאניונקציע שטעלט צוויי זאכן פון גלייכן ווערט איינער נעבן דעם אנדערן. קיינער איז נישט אונטערגעארדנט צום צווייטן.

די הויפט־ווערטער: און, אבער, אדער, נאר, ווי אויך.

דער וויכטיגסטער פראקטישער חילוק: נאך אזא ווארט בלייבט די ווארט־ארדענונג פונקט ווי אין א געוויינליכן זאץ — דער ווערב שטייט אויפן צווייטן ארט. „ער איז געקומען, אבער ער האט נישט געזאגט קיין ווארט.“

א סובארדינאטיווע קאניונקציע מאכט פון איין זאץ א טייל פונעם צווייטן. דער אונטער־זאץ קען נישט שטיין אליין: „ווייל ער איז מיד“ איז נישט קיין גאנצער געדאנק.

די הויפט־ווערטער: אז, ווייל, ווען, אויב, כדי, כאטש, ביז, נאכדעם וואס.

אין אידיש בלייבט אויך אין אן אונטער־זאץ דער ווערב מערסטנס אויפן צווייטן ארט — נישט ווי אין דייטש וואו ער פליט אין סוף. מען זאגט „איך ווייס אז ער קומט מארגן“, נישט „…אז ער מארגן קומט“.

א קארעלאטיווע פארבינדונג באשטייט פון צוויי שטיקלעך וואס קומען ביידע, יעדער איינער פאר זיין טייל.

די געוויינליכסטע: „סיי… סיי…“ (ביידע), „אדער… אדער…“ (איינער פון די צוויי), „נישט נאר… נאר אויך…“, „וואס… אלץ…“ (וואס מער מען לערנט, אלץ מער פארשטייט מען).

מען דארף אכטונג געבן אז ביידע שטיקלעך זאלן קומען אויף גלייכע טיילן: „סיי אין שטוב סיי אין גאס“ — ביידע מאל א פרעפאזיציע־פראזע.

פארטיקלען זענען די קליינע ווערטלעך וואס מען קען קוים איבערזעצן, אבער וואס גיבן דעם זאץ זיין גאנצן טעם: „ער איז דאך געקומען“, „קום שוין!“, „ער איז טאקע גערעכט“.

זיי בייגן זיך נישט און האבן נישט קיין פעסטע גראמאטישע ארבעט. זייער ארבעט איז די שטימונג: איבערראשונג, אומגעדולד, באשטעטיגונג, ווייכקייט.

אין אידיש איז דאס א זייער רייכער חלק, און פונקט דא ליגט אסאך פונעם אונטערשייד צווישן א זאץ וואס קלינגט לעבעדיג און איינער וואס קלינגט טרוקן. אין ווערטערבוך שטייט ביי אזא ווארט אן ערקלערונג פון דער סיטואציע וואו מען נוצט זי.

דער הויפט־ווארט איז „נישט“ (אדער „ניט“), און ער שטייט נאכן געבויגענעם ווערב: „ער קומט נישט“, „איך האב נישט געזען“.

פאר א סובסטאנטיוו קומט אבער „קיין“ אנשטאט: מען זאגט נישט „איך האב נישט א ספר“ נאר „איך האב נישט קיין ספר“. דאס „קיין“ קומט אלעמאל מיט „נישט“ צוזאמען.

אן אידישע אייגנארטיגקייט: די דאפלטע נעגאציע איז ריכטיג און נארמאל. „קיינער האט גארנישט נישט געזאגט“ איז א גוטער אידישער זאץ — אלע דריי נעגאציעס פארשטארקן איינע די אנדערע און הייבן זיך נישט אויף.

מיט א פראגע־ווארט פרעגט מען אויף א געוויסן שטיק אינפארמאציע. דאס ווארט שטייט אין אנהייב, און גלייך נאך אים קומט דער ווערב: „וואו וואוינט ער?“, „פארוואס ביסטו געקומען?“

א פראגע וואס האט נישט קיין פראגע־ווארט — א „יא אדער ניין“ פראגע — הייבט זיך אן מיטן ווערב אליין: „קומט ער?“, „ביסטו מיד?“ אמאל קומט אויך „צי“ אין אנהייב: „צי קומט ער?“

די זעלבע ווערטער דינען אויך אלס בינד־ווערטער אין א לענגערן זאץ: „איך ווייס נישט וואו ער וואוינט“.

אין „אריבערברענגען“ שטעקט „ברענג“; אין „אנגעשריבן“ שטעקט „שרייב“. דער דאזיגער קערן הייסט דער שורש.

איין שורש קען געבן א גאנצע משפחה ווערטער: שרייבן, דער שרייבער, די שרייבונג, אנשרייבן, אויסשרייבן, איבערשרייבן. ווען איר דערקענט דעם שורש, קענט איר אפטמאל טרעפן די באדייט פון א ווארט וואס איר האט קיינמאל נישט געזען.

ביי ווערטער וואס קומען פון לשון־קודש איז דער שורש די דריי־אותיות־וואצל: „מקבל“, „קבלה“, „מקובל“ — אלע פון ק־ב־ל.

א פרעפיקס קלעבט זיך צו פאראויס און מאכט פונעם ווארט א נייע ווארט: ברענגען → אריבערברענגען, שרייבן → אנשרייבן, שטיין → פארשטיין.

יעדער פרעפיקס האט זיין אייגענעם טעם. „אריבער־“ = פון דא אהין; „אן־“ = אנהייבן אדער אנקומען; „אויס־“ = ביז'ן סוף; „פאר־“ = פארענדיגן אדער פארדארבן; „צו־“ = צולייגן.

אין דעם ווערטערבוך זענען די פרעפיקסן אייגענע ערכים מיט אן אייגענעם בלאט, און אויף א ווארט־בלאט ווערט אויטאמאטיש געוויזן די צעטיילונג ווען מען דערקענט א פרעפיקס פלוס א ווארט וואס עקזיסטירט: אריבערברענגען → אריבער + ברענגען.

אסאך פון די פרעפיקסן טרענען זיך אפ אין א זאץ — זע אפטרענבארער ווערב.

א סופיקס בייט אפט אויך דעם סארט ווארט, נישט נאר די באדייט:

• „־ער“ מאכט פון א ווערב דעם טוער: לערנען → לערנער.
• „־ונג“ מאכט פון א ווערב א זאך: באשרייבן → באשרייבונג.
• „־קייט“ מאכט פון אן אדיעקטיוו א זאך: גרויס → גרויסקייט.
• „־ל“ און „־עלע“ מאכן א דימינוטיוו: טיש → טישל → טישעלע.
• „־יש“ און „־יג“ מאכן אדיעקטיוון: קינד → קינדיש, רואיג.

א סופיקס איז נישט דאס זעלבע ווי אן ענדונג: א סופיקס שאפט א נייע ווארט וואס האט אן אייגענעם ערך אין ווערטערבוך, בשעת אן ענדונג בייגט נאר די ווארט וואס איז שוין דא.

אידיש בויט לייכט נייע ווערטער דורך שטעלן צוויי גאנצע ווערטער איינס נעבן דאס אנדערע: „בית־המדרש“, „שבת־ליכט“, „קינדער־שטוב“.

דער כלל וויאזוי צו לייענען אזא ווארט: דאס לעצטע ווארט זאגט וואס עס איז, און דאס ערשטע ווארט זאגט וואספארא. „שבת־ליכט“ זענען ליכט (נישט קיין שבת), און זיי זענען פון שבת.

דער מין פונעם גאנצן ווארט קומט אויך פונעם לעצטן טייל: „די שבת־ליכט“ ווייל „ליכט“ איז אזוי.

א גרויסער חלק פון די אידישע ווערטער קומען פון לשון־קודש: ספר, שמחה, כבוד, רבי, תלמיד, מעשה. די ווערטער האבן א פאר אייגנארטיגקייטן.

ערשטנס דער אויסלייג: זיי ווערן געשריבן ווי אין לשון־קודש, אן די אידישע וואקאל־אותיות. מען שרייבט „שמחה“, נישט „סימכע“.

צווייטנס די מערצאל: זיי נעמען אפט „־ים“ אדער „־ות“: ספר → ספרים, מעשה → מעשיות, תלמיד → תלמידים.

דריטנס: זיי בייגן זיך ווייטער ווי אידישע ווערטער אין די פאלן, און זיי קענען אננעמען אידישע סופיקסן: „רב“ → „רבישע“.

אויף די ערכים אין ווערטערבוך שטייט די לשון־קודש־צושטעל, אז מען זאל זען פון וואו דאס ווארט קומט.

אידיש איז געבויט פון עטליכע קוואלן, און די עטימאלאגיע זאגט פון וועלכן קוואל א געוויסע ווארט קומט:

• דייטשישער קוואל — דער גרעסטער טייל: ברענגען, הויז, גיין.
• לשון־קודש און ארמיש: ספר, מעשה, שבת.
• סלאווישע שפראכן: נודניק, בלינצע, קאשע.
• ענגליש (ביי אונז אין אמעריקע): קאר, סטאר, פרעש.

די אינפארמאציע איז נישט נאר אן אינטערעסאנטע ידיעה — זי העלפט אפט פארשטיין דעם אויסלייג און די מערצאל־פארם, ווייל א ווארט ברענגט מיט זיך די כללים פון איר קוואל.

סינאנימען זענען ווערטער וואס מען קען כמעט איינס פארן אנדערן אוועקשטעלן: „שיין“ און „פיין“, „גיין“ און „שפאצירן“, „שטוב“ און „הויז“.

אבער „כמעט“ איז דא דאס עיקר ווארט. גאנץ גלייכע ווערטער זענען כמעט נישטא. געוויינליך איז דא א חילוק אין טאן, אין רעגיסטער, אדער אין וואו מען נוצט זי: „שפייז“ און „עסן“ מיינען דאס זעלבע, אבער מען זאגט נישט „גיב מיר שפייז“.

אויף יעדן ווארט־בלאט שטייען די סינאנימען אלס לינקס, אזוי אז איר קענט גיין פון איין ווארט צום צווייטן און זען די פיינע חילוקים.

אנטאנימען זענען די פארקערטע פארן: גרויס און קליין, אלט און יונג, קומען און גיין, ליכטיג און פינסטער.

נישט יעדע ווארט האט אן אנטאנים. „טיש“ האט נישט קיין פארקערטס. אנטאנימען טרעפט מען מערסטנס ביי אדיעקטיוון און ביי ווערבן וואס האבן א ריכטונג.

דער ווערטערבוך ווייזט די אנטאנימען אלס לינקס, און דאס איז אפט דער בעסטער וועג צו כאפן די פונקטליכע באדייט פון א ווארט — דורך זען וואס איז איר קעגנזאץ.

„ער האט אים געגעבן א פאטש אין פנים“ פארשטייט מען פון די ווערטער. אבער „ער האט זיך אויסגעדרייט די וועלט“ — דא העלפן די איינצלנע ווערטער נישט. אזא אויסדרוק הייסט אן אידיאם.

אידיאמען קען מען נישט איבערזעצן ווארט ביי ווארט אויף אן אנדער שפראך, און מען קען זיי אויך נישט טוישן: מען זאגט „ארויסגיין פון די כלים“ און נישט „ארויסגיין פון די טעפ“.

אויף די ווארט־בלעטער שטייען די אידיאמען אין אן אייגענער רשימה, יעדער איינער מיט זיין באדייט, ווייל דאס איז אפט די סאמע וויכטיגסטע אינפארמאציע פאר איינעם וואס לערנט זיך די שפראך.

אסאך ווערטער האבן צוויי באדייטן: דעם ליטעראלן און דעם בילדליכן. „הייס“ אין „הייס וואסער“ איז ליטעראל; „א הייסער וויכוח“ איז בילדליך.

דער בילדליכער באדייט קומט כמעט אלעמאל פונעם ליטעראלן דורך א פארגלייך: א וויכוח וואס איז שטארק ווי הייס וואסער.

אין די ערכים ווערן ביידע באדייטן געברענגט, ווייל א מענטש וואס קען נאר דעם ליטעראלן באדייט וועט אין א געשפרעך אפט אינגאנצן נישט פארשטיין וואס מען מיינט.

צוויי ווערטער קענען מיינען דאס זעלבע און פאסן אין גאנץ אנדערע ערטער. „עסן“ און „שפייזן“; „רעדן“ און „דיבור טון“. דער חילוק הייסט רעגיסטער.

אין היימישן אידיש איז דאס באזונדערס בולט, ווייל דריי שיכטן געפינען זיך אין איין שפראך: דאס טאג־טעגליכע רעדן, די לשון־קודש־שיכט פון לימוד און תפילה, און די ענגלישע ווערטער וואס קומען אריין פון דרויסן.

אין ווערטערבוך שטייען די באמערקונגען וועגן רעגיסטער אין די „באמערקונגען“ אויף די ווארט־בלעטער: אז א ווארט קלינגט אלטפרענקיש, אדער אז מען נוצט זי נאר אין שרייבן.

דער וויכטיגסטער כלל פונעם אידישן זאץ: דער געבויגענער ווערב שטייט אויפן צווייטן ארט. נישט דאס צווייטע ווארט — דער צווייטער טייל.

„איך בין נעכטן געגאנגען אין שיל.“ — ערשטער טייל „איך“, ווערב „בין“.

„נעכטן בין איך געגאנגען אין שיל.“ — ערשטער טייל „נעכטן“, און דעריבער דרייט זיך אום „בין איך“.

דאס הייסט: איר קענט אנהייבן דעם זאץ מיט וואס איר ווילט — מיט דער צייט, מיטן ארט, מיטן אביעקט — אבער דער ווערב מוז בלייבן אויפן צווייטן ארט, און דער סוביעקט הופט אריבער אים.

די אנדערע טיילן פונעם ווערב — דער אינפיניטיוו, די עבר־פארם, און אן אפגעטרענטער פרעפיקס — פליען אין סוף זאץ: „ער האט דאס בוך אויפן טיש אנידערגעלייגט“.

א הויפט־זאץ איז אן ארדענטליכער זאץ מיט א סוביעקט און א ווערב, וואס פארלאנגט נישט קיין ווייטערדיגן טייל: „ער איז געקומען“.

אין א הויפט־זאץ גילט דער כלל פון ווארט־ארדענונג: דער ווערב אויפן צווייטן ארט.

מען קען צוויי הויפט־זעץ צוזאמענבינדן מיט א קאארדינאטיוו בינד־ווארט, און ביידע בלייבן זעלבסטשטענדיג: „ער איז געקומען, און זי איז געבליבן אין שטוב“.

אן אונטער־זאץ קען נישט שטיין אליין: „ווייל ער איז מיד“ — מען ווארט אויף דעם רעשט.

ער ווערט איינגעפירט מיט א סובארדינאטיוו בינד־ווארט (אז, ווייל, ווען, אויב, כדי) אדער מיט א פראגע־ווארט („איך ווייס נישט וואו ער איז“).

א זאך וואס איז וויכטיג פאר איינעם וואס קומט פון דייטש אדער ענגליש: אין אידיש בלייבט אויך אין אן אונטער־זאץ דער ווערב אויפן צווייטן ארט. „איך ווייס אז ער קומט מארגן“ — נישט „…אז ער מארגן קומט“.

אויב דער אונטער־זאץ שטייט פאראויס, רעכנט ער אליין אלס „ערשטער טייל“, און דער הויפט־זאץ דרייט זיך אום: „ווען ער וועט קומען, וועלן מיר עסן“.

עס זענען פאראן צוויי סארטן פראגעס:

• א „יא אדער ניין“ פראגע: דער ווערב שטייט אינגאנצן פאראויס. „קומט ער?“, „ביסטו מיד?“ אמאל קלעבט זיך דער פראנאם אן צום ווערב: „קומסטו?“, „ווייסטו?“
• א פראגע מיט א פראגע־ווארט: „וואו וואוינט ער?“, „פארוואס האסטו נישט געזאגט?“ — דאס פראגע־ווארט איז דער ערשטער טייל, און דער ווערב בלייבט אויפן צווייטן ארט.

אין רעדן מאכט מען אויך א פראגע פשוט מיטן טאן: „ער איז געקומען?“ — די ווערטער שטייען ווי אין א געוויינליכן זאץ, נאר די שטים גייט ארויף.

די קאמיסיע האט באשלאסן: אן ענדע־אות קומט נאר ביים סוף ווארט. אויך ווען עס קומט נאך עפעס צו — אן אפאסטראף מיט אן ס׳, א סופיקס — בלייבט דער אות ווי ער איז ביים סוף.

אזוי שרייבט מען: אני מאמינ׳ס, אייזנבאכ׳ס.

דער כלל איז נישט נאר א שיינקייט. די פארם־קעסטלעך אין ווערטערבוך פיטערן א שפעל־טשעקער, און אן ענדע־אות אינמיטן א ווארט מאכט א ווארט וואס עקזיסטירט נישט.

ראשי תיבות ווערן באצייכנט מיט אויבערשטריכלעך: צב״ש, אד״ג.

פינטלעך ווערן געניצט נאר וואו מען קען זיך פארמישן מיט אן ענליכן לשון־קודש׳דיגן ראשי תיבות — דארט שרייבט מען ד.ה., נ.י.

איניציאלן פון א נאמען גייען מיט א ספעיס צווישן איינעם און דעם צווייטן: א. מ. שווארץ.

דער זוכער אין ווערטערבוך געפינט דאס ווארט סיי ווי סיי: דער זוך גלייכט אויס אויבערשטריכלעך און פינטלעך, אזוי אז צב״ש און צבש ברענגען ביידע דעם זעלבן ערך.

א פאסעסיוו נאך א מערצאל־ס׳ ווערט געשריבן ווי אין ענגליש: אן אפאסטראף נאכן ס׳. וואלקנס׳, טיגערס׳.

ביי ווערטער וואס ענדיגן זיך מיט ־ער אלס חלק פונעם ווארט קומט די מערצאל־ס׳: בעכערס, טיגערס.

אבער ביי א צוגעלייגטן ־ער וואס מאכט א פאך פון א ווערב — שרייבער, זינגער, מילנער — קומט זי נישט. אויסער ווען מ׳דריקט אויס ביטול: מאכערס, קנאקערס.

אין היימישן אויסלייג שרייבט מען אן נקודות. די קאמיסיע האט עס אזוי אפגעשטעלט: אלע פינטלעך, אחוץ א פּ, זענען גרייזיג אין אידיש.

ביי אלטע ווערטער מיט א שׂ קומט דאס פינטל נאר אויב ס׳פעלט טאקע אויס פאר קלארקייט — למשל איסרלישׂ.

פרעמדע ווערטער מיט א חיריק־י׳ ווערן געשריבן מיט ייִ: ייִלד.

די דאזיגע פארן זענען אפגעשטימט געווארן מיט 70% אדער מער, און זענען בינדנד. דער לינקער אויסלייג איז דער ריכטיגער.

• שוועריגקייט — נישט: שוועריקייט
• קלייניגקייט — נישט: קלייניקייט
• פרובירן — נישט: פראבירן
• צענט — נישט: סענט
• דעמאלט — נישט: דעמאלס, דעמאלטס
• דעמאלטיג — נישט: דעמאלטדיג, דעמאלטסדיג, דעמאלסדיג
• ליינען — נישט: לייענען
• נאנט — נישט: נאענט
• איבריג — נישט: איבעריג
• נידריג — נישט: נידעריג
• טויטן — נישט: טייטן
• אויבערשטער — נישט: אייבערשטער, אייבישטער
• געניץ — נישט: גענעץ
• בעזעם — נישט: בעזים
• ווערעם — נישט: ווערים
• פאדעם — נישט: פאדים
• אטמאספער — נישט: אטמאספערע
• גרונט — נישט: גרונד
• גרינטליך — נישט: גרינדליך
• ווירטשאפט — נישט: ווערטשאפט
• ווערד (נאר אין דעם באדייט פון שוויות) — נישט: ווערט
• ווערדפול — נישט: ווערטפול
• ליגנט (נאר אין דעם באדייט פון שקר; ליגן (ליגן אין בעט) בלייבט א ווארט) — נישט: ליגן
• ליכט — נישט: לעכט
• ליכטיג — נישט: לעכטיג
• ליכטיגקייט — נישט: לעכטיגקייט
• לימאנאדע — נישט: לימאנאד
• לעזונג — נישט: לייזונג
• פּארווע — נישט: פּארעווע
• פריינט — נישט: פריינד
• פריינטליך — נישט: פריינדליך
• קאמיטע — נישט: קאמיטעט
• רבי'נס — נישט: רבינ'ס
• נישטא (ווען מ'זאגט עס ווי איין ווארט) — נישט: נישט דא

דער ווערטערבוך נוצט די רשימה אויף צוויי אופנים. ווען איר שרייבט אריין אן אפגעווארפענעם אויסלייג אין א פארם־קעסטל אדער אלס ווארט, ווערט איר דערמאנט — אבער גארנישט ווערט נישט אפגעשטעלט, ווייל א מענטש וואס קען די שפראך ווייסט בעסער פון א מאשין. און ווער עס זוכט אן אפגעווארפענעם אויסלייג געפינט דעם ריכטיגן ערך, מיט א צייכן וואס זאגט וויאזוי עס דארף זיין.

די קאמיסיע האט באשלאסן: נישטא ווערט געשריבן ווי איין ווארט. נישטא קיין ספק.

אזוי אויך דער חילוק צווישן דאקטאר (Ph.D) און דאקטער (physician) — דער חילוק איז אנגענומען.